CHÂU ĐÌNH AN

Làm ra sản phẩm gì, cũng là một tiến trình gồm tâm trí, công sức, hoài mong, sự thích thú và lòng khát khao gửi đến người tiêu dùng với niềm vui hạnh phúc.

Khi ăn một món ngon, thì đó là quá trình của người bếp. Từ lúc đi chợ chọn hàng, phân loại, nêm, nếm, nấu, trình bày… Vì thế, mỗi khi ăn ngon, trước hết cảm ơn Thượng Đế, sau đến biết ơn người nấu cho ta ăn.

Trong đời sống tinh thần, ngoài tôn giáo, chúng ta còn có một thứ cần thiết, đó là văn hóa và nghệ thuật. Trong phạm vi này, nói đến âm nhạc là thứ cần thiết và xoa dịu tâm hồn, nhất là khi chúng ta đang réo lên niềm vui, hay đang bị rơi vào đáy sâu của tuyệt vọng. Âm nhạc luôn là bạn thân nhất khi ta bị tổn thương tâm hồn mình.

Một ca khúc khi được viết ra, và người thổi hồn vào sự sống của ca khúc là tác giả. Khi ca khúc được khán thính giả đón nhận, thì đó là tác phẩm. Nói đến tác giả và tác phẩm là chúng ta nghĩ đến sự sáng tạo nghệ thuật ý nghĩa cho cuộc sống.

Nhưng, cũng như bất cứ sản phẩm nào, từ hàng tiêu dùng cho đến món ăn khi đến với chúng ta, thì đó là cả một kỳ công, bởi vì phải qua nhiều thời gian và tâm trí để ráp nối từng giai đoạn cho đến khi hoàn thành.

Một bài hát khi được tác giả viết ra trên trang giấy. Đó là những ca từ và giai điệu, là những lời lẽ văn chương, ẩn dụ, huyền hoặc, mơ mộng vốn có từ thực tế. Đó là những giai điệu nốt nhạc cao, thấp, trầm, bổng, du dương hay réo rắt. Đó là những cung bậc đến từ tâm hồn tác giả, là tiếng reo vui hay tiếng thốt ra nỗi buồn, đều bắt nguồn từ sự sáng tạo nghệ thuật.

Một quyển sách trăm trang để kể một câu chuyện. Một cuốn phim từ 2 đến 3 tiếng để kể một câu chuyện, chưa nói đến phim tập, phim bộ, kéo dài cả trăm tập cũng là, kể một câu chuyện.

Thế nhưng, một ca khúc chỉ nghe từ 3 đến 5 phút để hiểu một câu chuyện hay, thì quả thực, nhạc sĩ sáng tác đã tạo nên một kỳ công! Vì ca khúc không chỉ là câu chuyện, mà còn là thông điệp.

Chưa hết, nếu người soạn ca khúc gửi bài hát đến nhạc sĩ hòa âm thì còn đi xa một chút nữa. Chúng ta nghe nhạc nhưng ít người để ý đến hòa âm? Vậy thì hòa âm là gì? Đó là ca khúc được viết nhạc dạo đầu, ta gọi là “Intro”, có nghĩa là nhạc dẫn nhập. Rồi nhạc sĩ soạn hòa âm cũng phải tưởng tượng ra giai điệu, nặn óc suy nghĩ chọn “hợp âm” (Chord) chọn thế nào cho hay, chọn sao cho lãng mạn và bất ngờ, để rồi họ sẽ chấm lên trên mỗi một đoạn (bar) nhạc những hợp âm đó.

Quan trọng nhất và người soạn hòa âm giỏi hay không là do cách đặt các hợp âm ăn khớp với nhau trong ca khúc của tác giả, hợp âm có mối dây liên kết với nhau và liên hệ với nhau mật thiết như bà con họ hàng vậy. Bởi vì hợp âm trong hòa âm rất là quan trọng, khi hợp âm hay, thì các nhạc công đánh keyboard, piano, guitar, flute, cello, violin, contra bass, percusion, drums, flute, clarinet… chưa nói đến đàn bầu, đàn tranh, đàn gáo sẽ theo các hợp âm để thành một hòa âm.

Như thế bạn có thể hình dung, hòa âm là hòa hợp các âm thanh sao cho cân bằng và nghe tình cảm. Trong tiếng Anh, hòa âm viết là Arrangement (sắp đặt), là cách sắp đặt hòa âm lớp lang, thứ tự sao cho ca khúc sẽ trở thành một bài hát hay. Vì thế, hòa âm nói một cách chính xác, là chắp đôi cánh cho ca khúc bay cao lên.

Một bài hát khi soạn hợp âm xong, là phân đoạn, bẻ ra, phần dẫn nhập, phần solo nhạc, phần hát bè (background vocal), phần mở đầu, phần thân bài, phần kết thúc (ending). Đó là ta chỉ nói đến ca khúc, chưa nói đến phần nhạc giao hưởng Orchestra cho một giàn nhạc nhiều người, và nhiều phần soạn khác nhau của cung “sol” cung “fa” dành cho đàn dây cao, cho đàn dây thấp (bass).

Chưa hết. Một tiến trình công phu nữa là thu âm. Ngành thu âm là một kỹ nghệ cao cấp trên thế giới, đặc biệt là Hoa Kỳ, nơi doanh thu âm nhạc mỗi năm cả hàng tỷ dollars. Từ lúc thu qua băng nhựa, gọi là “analog”, cho đến “digital”. Hai phần này tôi sẽ bàn trong một dịp khác, vì nó chuyên môn. Nhưng để dễ hiểu thì analog là băng nhựa, digital là băng tử số. Nghĩa là khi thu băng nhựa, nếu muốn nghe từ đoạn nào, ví dụ nhạc đang ở đoạn cuối, muốn nghe nhạc đoạn đầu thì phải quay lại bằng nút bấm để băng nhựa chạy ngược lại đến phần nhạc đầu, và ta phải đợi. Còn digital phần chứa nơi ổ cứng (hard drive), chỉ cần dùng con chuột nhấp chỗ nào, thì nó sẽ phát ra ngay chỗ đó. Chưa kể hai âm thanh của Analog và Digital nghe khác nhau.

Dụng cụ thu âm rất là đắt tiền, từ lúc xưa với kỹ thuật analog thì đắt lắm. Một Mixing Board, là cái bàn phím to như tấm ván ép, có hằng trăm nút bấm của các phần kỹ thuật như MicPream, Compressor, Reverb, Pan, Level, linh tinh… nhiều thứ có giá từ 300 ngàn Mỹ kim, đến nửa triệu Mỹ Kim cho một cái, chưa kể còn tùy vào hàng hiệu như Rupert Neve, SSL, API, Wunder, Avid…

Các tên tuổi đình đám của các thiết bị thu âm cho âm nhạc đắt tiền và hữu dụng phải kể đến như: Tube Tech, Manley, Rupert Neve, Sony, Yamaha, Lexicon, Avid, SSL, Heritage Audio, Universal Audio, Chandler Limited…

Muốn có âm thanh hay, phải có một phòng thu âm trang bị từ 200 đến 500 ngàn mỹ kim. Một số tiền ngoài tầm tay các nhạc sĩ sáng tác VN mình. Vì vậy, cho dù kỹ thuật đã qua một giai đoạn cũ đỡ tốn kém thì giờ, nhưng hiện nay, kỹ thuật mới digital trang bị cho một phòng thu âm cũng còn rất cao, bởi vì các thiết bị phần thực dụng bên ngoài như hardware, vẫn còn cao giá và bây giờ giá lại tăng cao hơn xưa. Còn phần mềm (software plug-in) chỉ có hữu dụng cho nhạc phim, cho nhạc nền và không thể nào hay được so với phần thiết bị bên ngoài như Hardware, (tôi đã thử qua Tube Tech, Manley, Universal Audio phần thiết bị thật (Hardware), và thiết bị ảo (software plug-in) để so sánh âm thanh đó rồi.

Như thế, ca khúc qua thu âm là một phần tốn kém không tránh khỏi. Và càng hay thì càng phải chi phí cao. Chưa kể ca khúc phải hát, cần tiếng hát hay của ca sĩ thành danh, rồi thu qua Microphone loại gì, hàng gì. Chẳng hạn qua Manley Gold ($6,500 dollars), hay qua Sony G800 (có giá khoảng 13,000 dollars), hoặc Neuman U67 (giá từ 15,000 dến 16,000 dollars). Tôi chưa nói đến phần Mic-Preamp nữa. Vì thế, các Microphone đắt tiền cũng phải qua Mic-Preamp cao cấp mới cho ra được giọng hay của ca sĩ.

Thu âm ca khúc cũng tốn nhiều thời gian. Phần nhạc chính được nhạc sĩ thu âm qua căn bản Piano và Drums (trống). Đến “track” cho Vocal, chỉnh sửa giọng hát, hát bè, nhóm hú…, sau đó overdoubbing phần nhạc tùy theo ca khúc như phần đệm guitars, saxophone, , cello, violins, pad strings, flute…

Rồi khi hoàn chỉnh, là phần Edit (chỉnh sửa, cắt ráp) Mixing (hòa hợp thanh âm), Mastering (Bản gốc), Export (chuyển hóa) ra định dạng như Wav, MP3… để phóng ra mạng xã hội cho người yêu nhạc thưởng thức. Phần này quan trọng vì gọi là Final, do vậy kỹ sư âm thanh phải rất giỏi, hai tai nghe cần nhạy cảm và là người phải am hiểu, am tường các kỹ thuật máy thu âm, âm tường từng thanh âm của các loại nhạc cụ để Mix cho rõ, cho hay ca khúc.

Đó là tôi mới nói đến phần Audio (âm thanh). Nếu bàn qua phần Video (thu hình) nữa thì còn cả một công trình, cả một kỳ công.

Vì thế khán thính giả yêu thích Paris By Night do Trung Tâm Thúy Nga sản xuất, là do bởi phần thu hình rất công trình và tốn kém qua nhiều công đoạn khác nhau của sức người, sức của và tim óc, đầu tư thời gian, đầu tư tiền bạc cho một sản phẩm hoàn chỉnh của mỹ thuật, kỹ thuật đã là khó rồi, và sau cùng là sự sáng tạo nghệ thuật mới là phần khó nhất.

Một ca khúc khi hoàn thành nghiêm chỉnh qua Audio rồi đến Video và gửi đến người nghe, người xem, đó là một kỳ công. Chúng ta đã nghe, đã xem nhiều ca khúc rất hay của các nhạc sĩ Việt Nam. Đó là những kỳ công của sự sáng tạo. Đó là tặng phẩm tinh thần quý giá gửi đến bạn.

Tác giả là nói về con người sáng tác. Con người đó có một cuộc sống như chúng ta, có một cuộc sống vui, buồn, có khi bị xuyên tạc, bị chỉ trích, bị lên án xen lẫn được vinh danh, ngợi ca. Nhưng, con người tác giả sáng tạo chỉ khác với chúng ta một điều là, anh ta đã có một sứ mệnh làm cho chúng ta yêu thích cuộc đời này. Khi anh ta nằm xuống, dù thương hay ghét, âm nhạc sử liệu vẫn nhắc đến với lòng trân trọng nhất.

Bởi vì, con người chúng ta không chỉ sống bằng cơm áo, gạo tiền, mà còn có một thứ quý giá nhất là tác phẩm của họ đã cảm thông và xoa dịu tâm hồn chúng ta. Đó là âm nhạc giá trị được làm ra bởi tác giả qua tác phẩm.

Đó là một định nghĩa: TÁC GIẢ. TÁC PHẨM.

Châu Đình An

(Nhạc sĩ Phạm Duy, người Thầy kính mến với Châu Đình An)